ЛIэшIэгъу 17–18-хэм Темыр-Къаукъасрэ КъохьэпIэ щыIагъ адыгэ обществэхэм я дунай зэхэтэу ыкIи зэфэшъхьафэу. «Адыгэ» зыфиIорэмкIэ ахэр къэзыуцухьэрэ лъэпкъхэм ацIэу щаджэщтыгъэ, ежьхэ ябзэкIэ «адыгэ» зыкIэ ащыщтыгъэ. Къэралыгъо, непэрэ зэхэшIыкIэмкIэ, ахэм яIагъэп, ау дзэ организациерэ культурнэ зэкъотыныгъэрэр ахэр лъэшныгъэ ин хъугъэх.

Темыр Кавказым и гупчэ чIыпIэм нахь пэблагъэу къэбэртэехэр щыпсэущтыгъэх. Ахэм пащтыхьымрэ дворянхэмрэ яIэшъхьэтет зэхэтыкIэ зэтеубытагъэ яIагъ, джащ фэдэу зэщыщхэр ахэм ахэтхэу, къалэхэмрэ къэлэ шъхьаIэмрэ ямыIэу. КъохьэпIэ Кавказым бжъэдыгъухэр, темыргойхэр (чемгуй), абазэхэхэр, натхъуаехэр, шапсыгъэхэр, беслъэнеиехэр, хьэтыкъуаехэр, нэмыкI обществэхэри щыпсэущтыгъэх. КъохьэпIэ адыгэхэм ащыщыгъэх убыхэхэр, Сочэ шъолъыр щыпсэухэу ыкIи ежьхэм яобщественнэ зэхэтыкIэ щыIэу. ЗыдэкIэ пащтыхьхэр атетыгъэх, зыдэкIэ Хьасэ, цIыф лъэшхэм я Совет.

Сыда къыхэкIэу зэгорэм адыгэ обществэ инхэу ухъумэнымкIи зэфэшъхьафэу зэхэщагъэхэр, Темыр Кавказым идэхагъэу щытхэр, непэ ахэр я Хэкум ит республикэ цIыкIухэу къызэрэщынэфыгъэр

Гъэтхъэпхъэ хъугъэ-шIагъэхэм ятхыдэм Урысыер мы дунаим апэу къызэрэпэблагъэм щегъэжьагъ лIэшIэгъу 16-м. 1561-рэ илъэсым Иван Грознэм етIонэрэ унэIутныгъэ къыдищагъ Къэбэртэе пащтыхь Темрюк Идар ыпхъу Гуэщэней. Ар политикэ зэгурыIоныгъэу щытыгъэ: Москва Кавказым икIыгъэу тыгъэ къехынэу хэщыщтыгъэ, а Темрюк иIэшъхьэтет ебэнэнымкIэ IэпыIэгъу къыIэкIэхьащтыгъэ. Гуэщэней ычIыгъ Мария Темрюковна цIэр. ЗэгурыIоныгъэр гъэпытэгъэн пае Иван Грознэм унашъо къыдигъэкIыгъ Теркэ псыхъом Терки быдащэ щашIынэу, Темыр Кавказым урыс политикэм иапэрэ чIыпIэу. Ау псынкIэу пстэур чIэнагъ. 1569-рэ илъэсым Мария дунаим ехыжьыгъ, ащ ыIужъымкIэ Иван Грознэм и Кавказ политикэри кIуагъэ.

Адыгэ обществэхэр зэдагъэщтыгъэр бзэр, Нарт эпосыр ыкIи дзэкIолI шэн-хабзэр. Зэщымыгъуагъэхэр апэ къэзыгъэщыгъэр социальнэ зэхэтыкIэр ары. Дин еплъыкIэхэри зэтекIыгъуагъэх. ЧIыгу шабзэхэм щыпсэурэ обществэхэм яэлитрэ Хы шIум щэхуэн Iофхэм апыщыгъэ унагъохэм, осман империемрэ Къырым хъанхэмрэ къагъэзэжьыгъэу пыслъымэныгъэр аштагъ. Ау Черкесием инахьыбэм цIыф дин лъэныкъоми итеплъэ дахэхэр къыщынагъэх.

1730-рэ илъэсхэм, Урысыер къэзэрэущэу осман заор щыкIуагъэм, КъохьэпIэ Черкесхэр, Тыркуем ивассалэхэу Кубань щызэощтыгъэх ащ и лъэныкъоу. Къэбэртэехэр урыс дзэхэм я лъэныкъо къыдыхэтыгъэх. Белград зэгурыIоныгъэм 1739-рэ илъэсым Кабардар нейтральнэ чIыгум и юридическэ статус ыгъэпытагъ, ау псынкIэу империеитIур чIыпIэ политикэм хэхьанхэу рагъэжьагъ. 1740-рэ илъэсхэм урыс пащтыхьхэр Кавказым пыслъымэныгъэр агъэпытэным иамалынчъагъэр ащыгъэтыгъэх ыкIи Осетие урыс православнэ комиссиер зэхащагъ. Зэфэхьсылхэр гъунагъэ яIагъэх, а тыжыныгъэр нахьыбэрэм пыслъымэныгъэр ыгъэпытагъ.

Апэрэ чIэнагъэ шъхьаIэр къэсыгъ 1763-рэ илъэсым. Кабарда икIыным телъытыгъэу пащтыхь Кургоко Кончокинэ урыс къулыкъур къыштэнымкIэ лъэIу къышIигъэт, ащ ычIыгъ тыгъэ къехыныр. Ащ фэдэ илъэсым ащ илъэIукIэ Екатерина II быдащэр Моздок гъунагъом диубытыгъ. Ар къэбэртэехэр Ставрополь тIуагъэм ящэпскIэ чIыгухэм афигъэкIыгъ ыкIи ядзэ къарыу лъапсэм къыщаутыгъ. Чэзыухэр урыс Iэшэ техъулIыгъэм ычIагъ Моздок къычIэкIыжьхэу рагъэжьагъ. Къэбэртэе элитэм къалъэIугъ къатынхэу къачIэкIыжьхэр ыкIи къаратыгъэу къарамытыжьыгъэх. Быдащэр къэуцухьэрэ апэрэ заохэр къэжъугъэжьагъэх. Ащ дэжьым Урыс-Кавказ заоу зыщаублагъэр чIэнагъэ.

ЛIэшIэгъум иятIонэрэ лъэныкъом Кавказыр фронтырэ хъугъэ. Урысые быдащэ зэхэтыкIэхэр ешIых, казакхэмрэ къэкIуагъэхэмрэ ащэпсэух, къушъхьэлIхэр чIыгу шабзэхэмрэ щэхуэн гъогухэмрэ афигъэкIых. 1768-рэ илъэсым урыс-осман зао къэжъугъэжьагъ, ащ изэфэсылкIэ Кабардар пыкIэу шъхьафитныгъэр ыгъэкъогъугъ. Къырым хъан къэралыгъор нейтральнэ къэралыгъоу агъэунашъогъ урыс дэжь къэзыубытырэ пащтыхьэу Шахин-Гиреирэ дэжь, Къырым зэрэчIэнагъэм зэрар къыхьыгъ ыкIи цIыфхэм осман империемкIэ чIэкIынхэу рагъэжьагъ. 1775-рэ илъэсым Урыс властым Запорожье казачествор ыгъэкIодыгъ.

Ащ дэжьым чIыгу шабзэ Кубань осман телъыжьыным фигъэкIынэу унашъо ашIыгъ. Александр Суворовым Кубань пчэтехьэ горэхэр зэпищыхьагъэх, ащ ыуж быдащэхэм я Азов-Моздок зэхэтыкIэ зэтеубытагъэу ешIыгъэх. 1783-рэ илъэсым Урысыем Картли-Кахетие пачъыхьыгъом Георгиевскэ зэгурыIоныгъэр дишIыгъ ыкIи Къырым Кубан ногайхэм якъэралыгъу зыкIыгъэу чIыгоу ыштагъ. Ногайхэр къэуцужьыгъэх къахэщыжьыным, адыгэ чIыгухэм къачIыжьынэу зэрэзекIуагъэр. Суворовым Лабэ ычIыIужъым ахэр техьажьыгъэх, Керменчик зыфиIорэ чIыпIэм анахьыбэр зыщыщиукIыгъ. Къэнагъэхэр Кавказым ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащэпсэух, Кубань джабгъум дэс адыгэ обществэхэм анахьыбэр къахэхьагъэх.

1789–1791-рэ илъэсхэм Усман империемрэ зао гъэпсыгъэ хъугъэ. Шэйх Мансур зэлъэщэныгъэм щылъэу Темыр Кавказым урысыдзэм пэуцужьыгъэ ин къыщыхъагъ. Заом икIэухым Анапэ щызэукъэбзэхи, щыхаубыти Шлиссельбург хьапсым дащэхи ащ щыщэчыгъ.

Дунай къэуцужьым иуж Екатеринэ ЕтIонэм ифаворит Потёмкин хэбзэIахьым чIэгъыжьэу къэзэкъыдзэр къэгъэзэжьыжьынэу фитыныгъэ къыхьыгъ. ЧIылъэшху къэзэкъхэр къэхъугъэх. Таманрэ Кубанрэ къэзыухъурехыгъэхэм ащэжьыгъэх, абыхэм ягупчэ къалэ Екатеринодар хъугъэ. ЩыпсэупIэхэм ЧIылъэшху къэзэкъымэ ягъунапкъэ къагъэхъугъэ. Темыр Кавказ пстэур зэтетэу бэнынэу зэпачыжьыгъ. 1801-рэ илъэсым Урысыем Картли-Кахетин пачъыхьыгъор ыубытыгъ, ащ ыуж Абхъазымрэ тыгъэкъохьэпIэ грузин къэзэныкъохэмрэ чIыгъэуцуагъ. Темыр-къохьэпIэ Кавказым черкес чIыгухэр къэуцухьагъэх.

19-рэ лIэшIэгъум ипэщэ Урысые хэбзэIахьхэм шIоигъоныгъэ хэлъэу чъыгхэм ащэжьынхэмрэ къушъхьэхэм къахыжьынхэмрэ зэхахьагъ. Ермоловым идзэрэ топхэмрэ зэдэкIонхэм пае мэзхэр ыупкIыхыщтыгъэх, къуаджэхэр ыгъэпсэущтыгъэх. А пстэур Къэбэртэе щыщ къэхъугъэ, пстэумкIэ хэбзэ халъхьанымрэ хьакъхэр къаугъоинымрэ пэуцужьыгъэх. Хьыхьу сымаджэр къежъагъ. Шъолъырмэ ядэгъэнахьи етIонэ щэкIым нэс заомрэ сымаджэмрэ къахэкIухьагъ. Къэнагъэхэр щытыгъэх, зэзгъаIохэр Кубаным фежьэхэти хаджретхэр кIалэхэу щыпсэущтыгъэх. Къэбэртэер зыгорэм зыхегъэужьыгъэп.

А илъэс дэдэхэм Темыр-КъохьэпIэ Кавказым щэхъулIэтхэм апае зэбэныгъэ кIуащтыгъэ. Урысые хэбзэр сэудэргъэнымрэ зэгурыIуакIохэмрэ къагъэсэбэпыщтыгъэх. Рафаэль Скассим черкес бухтхэм щэугъоипIэрэ зэблэхъупIэхэрэ щагъэтIысхьэгъагъэх. Урысые обществэм Кавказ иIагъэмэ ядэгъэжьыгъуагъэ: зы Iахьыр сэудэргъэныр зэрэзэрагъэпсыщтым фэшI хэлъэу аIощтыгъэ, адрэхэр зэонымрэ шъхьагъусэм кIуанымрэ къаIуатэщтыгъэ. ТхэкIуагъэхэм Кавказрэ заорэ къахыжьыхьагъ.

Ау 1828–1829-рэ илъэсхэм урыс-усман заом мэхьэнэ ин иIагъ. Адрианополь дунаим къыгъэIощтыгъэ Усман империер черкес чIыгухэр Урысыем зэрэдитырэр. Усман хэбзэIахьхэр чэркэсхэм пачъыхьым илъэшыгъэ зэрэпсымэу аIуагъ, ащ фэдэ унашъо юристхэмкIэ щыIэп. Чэркэсхэр Урысые хэбзэр къаштагъэп. ЩыIэхэм ежьынхэм кIэухэу телъыехьащтыгъэх. Урысыер екIубытыжьыгъ. Скассим исэудэргъэн проектхэр ыгъэкIодыгъ. 1832-рэ илъэсым Чылэшхум иIушъом пстэум блокадэ халъхьагъ.

Ащыгъум щегъэжьагъэу черкес обществэм европейскэ политикхэм анаIэ атырадзагъ. 1830–1840-рэ илъэсхэм къысыхьагъэх зекIохэрэ эмиссархэр. 1834-рэ илъэсым Сэфэрбый Занэ черкесыем быракъ тIурытIуи жъугъэ 12-рэ хэлъэу хигъэхьагъ, ащы щыщыжъыу тыгъэ къэзгъэлъагъор черкес быракъым и лъэпсэ хъугъэ. Британецхэмрэ, полякхэмрэ, туркхэмрэ ядэлэжьэн амал зэригъотыщтыгъэ, обществэр къызэрэугъоинкIэ ипащэныгъэм иIыгъыгъ. Зэпхыныгъэ адымэкIэ Черкесыем Джеймс Беллрэ Джон Лонгвортрэ щыпсэущтыгъэх. Ахэм политикэм, щыIакIэмрэ культурэмрэ ятхыгъэ къагъэнагъ.

Урысые хэбзэхэм англичанхэр дахэдэдэу зыщагъэлъэгъуагъэп. Алексей Вельяминовым пэупчIагъ ухъумакIэрэ бэнынэ кIэхэр игъэпсынхэу. Шапсыгъхэмрэ натыхъуадж кIуачъэхэмрэ апэуцужьыри гъогухэмрэ бэнынэхэмрэ ышIыщтыгъэ. Адмирал Лазаревым дэIэпыIэгъу ишIыщтыгъ. Вельяминовым дунаир зыхехыжьым иуж а Iофыр Николай РаевскэеымкIэ лъигъэкIуатэжьыгъ. 1839-рэ илъэсым Чылэшхум къэухъурэ бэнынэ телъыжь къэхъугъ, ахэмэ яIахь — Новороссийскым, Туапсэм, Сочимэ ялъапсэ хъугъэ.

1840–1841-рэ илъэсхэм черкес къулыкъушIхэу Хьаджы Берзэкъ зиIэмэ ухъумакIэрэ бэнынэхэмрэ яхьыгъаджэщтыгъэх. Бэнынэ щы къызэтрагъэнагъ, джыри тIу зэранэу уцугъ. Урысыер телъымэ гъэпсыгъэным псынкIэу еунэтIыгъ. Михайловскэ бэнынэр мэщэкъ хыжьэу зэрэпсэугъажьэм иуж мэкIэчIэу уцужьыгъ, ащ ыуж империем псалъэ къыдифыщтыгъэх.

Урыс-Кавказ заор зэхэгъэжъагъ. Мотивациярэ политикэмрэ зэблэхъыгъэх, заор зэкIэкIым фэд хьагъу щыхъугъ. Кавказым романтикхэмрэ ылъэгагъэу щыщтыгъэхэмрэ анаIэ тырадзагъ. А тхыгъэм дэхагъэ къытехыгъ Барон Фон Засс. Къуаджэхэрэ лыпхъэмрэ ыгъэсыщтыгъэ, зэфэшъхьэрэ хьакъхэр ыугъоищтыгъэх, лIагъэу къыгъотыгъэхэм я шъхьэ лъыхъуагъэхи бащхьэхэм щытыщтыгъэ. Iэхэр наукэм къыугъоищтыгъэ. ДжэгуакIом е хьакхуащэм техыгъэу щыт ахэр нобэ геноцидэм хахьэжьэу телъытэ. ЗэикIэ Яков Баклановым ыгъэщыгъэщтыгъэп.

50-рэ илъэсым икIэухым Сэфэрбый икъуэ Къэрабатыр Черкесыем дащэжьыгъ, чIыпIэр щэригъэкIым ителъыти Лазарь Серебряковым пэубзырыгъэх. Казказым зэщыкъэуцуагъэх. Къырым заом ащэжьым Кавказ къушъхьэм дехьагъэп, ау 1855-рэ илъэсым щегъэжьагъэу екIужьыгъэхэ, зэрытхыгъэхэ, урысыдзэр къыращэжьыныр зегъэхьазырыщтыгъэх. Зэдырагъэштэхэми къэрал еуропэхэм черкесым дэIэпыIэгъу фэхъугъэп.

Кърым зауэм иуж Европэм щыщ пстэуми Чэрчэсыр къагъэнагъэп. 1857-рэ илъэсым Теофил Лапинскэр, Теффик-бей, Геленджик ышъхьэкIэ щыIэ чIыпIэм щыуцугъ. Урысые хэбзэ къулыкъухэм ядзэхэр Къаукъаз Къыблэ лъэныкъом къащыращэжьыгъ. Нэгъ дэхъугъэу Сэфэр-бей Занэ дунаим ехыжьыгъ, ыкIи чэрчэс лIышъхьэхэм ящыщ зыхэм зэгуэт союз зэхащэнэу хэжьагъэх.

19-рэ лIэшIэгъум и 60-рэ илъэсхэм япэм зэгурыIоныгъэ зэдашIышъущтыгъэ ыкIи пэуцужь зэхэзыщэщтыгъэ политик къулыкъушIэ закъор цIыф лIышъхьэхэр арых. 1861-рэ илъэсым император Александр Я II-м чэрчэс лIыкIохэр Абадзех къулыкъум щыIэ лагерым къыщиштагъ. Дипломатическэ миссиехэр хэкIодагъэх. Наместник Барятинскэмрэ генерал Евдокимовымрэ заор къызэтынэнымкIэ план зэхагъэуцуагъ, цIыфхэр бэу къэралыгъом къыдэгъэкIыжьынэу.

1864-рэ илъэсыр илъэсэу хышъор гъунащэ зэрэхъугъэр. Лъэныкъуэ горэмкIэ къэнар щыщылъыр арых, адрэмкIэ диаспорэу Осмэн империем исхэр арых. ЦIыфхэр хым нэсыным пае къащащэщтыгъэ, лагерхэм ащыщэщтыгъэх, корабльхэм ачIэтIысхьащтыгъэ. Бэлахьыбэр щхъум ыкIи узхэм къахэкIэу кIодыгъ. ГъэпсыпIэ шъхьаIэхэр Анатолием, Балканхэм, Ближнэм итым къызэщыубытыгъэх. Балкан чIыпIэхэм щыпсэухэр адрэ политикэм иIахь арых ыкIи ащ ыужкIэ ахэри икIэрыкIэу къэралыгъом къыдагъэкIыжьыгъэх ыкIи къэлагъо къащытыгъэх.

Тыркуем чэрчэсхэр лъэпкъ гъэбэжъу зыхъугъэхэм ащыщ хъугъэ, ау къэралыгъо политикэр ахэмэ ящытыкIэм иушэтакIыгъ. 20-рэ лIэшIэгъум гупчэм, нэмыкI лъэпкъ макIэхэм афэдэу, ахэри къэлагъохэмрэ зэхэфыжьынымрэ зэпащэщтыгъэх.

Ящыщылъым 1917-рэ илъэсым ыуж республикэхэр ыкIи районхэр агъэпсыгъэх. Ар къыдагъэштагъэм фэдт, ау ащ дэжьым зыщыщ лъэпкъыр ыкIи административ дэлэжьыгъэгъур агъэпытэгъагъэх. Шэпсэжь къэралыгъо районыр гъунэ нэмысыкIэу щытыгъ, 1924-рэ илъэсым къыщыублагъэу 1945-рэ илъэсым нэс щыIагъ. Параллельнэу 1930-рэ – 1950-рэ илъэсхэм ялъэхъэнэ къэлагъохэр кIуащтыгъэх, ахэр цIыфхэм социальнэ ыкIи лъэпкъ къэбарыкIэ къачIэкIыщтыгъэх. Заом икIэрыкIэу ушыхьатыхьакIыгъэр, хэкIодыкIыныгъэхэр ыкIи нэпсхэр къыхьыгъэх.

2018-рэ илъэсым Урысыем закон аштагъ, ащкIэ янэдэлъыдэкIыдэ пчъагъэ зэригъэджыныр унагъом къыхихынэу агъэнафэ, еджапIэм емыIожьэу ар щымытынэу. Бзэ макIэхэмкIэ ар зэхэзыгъэзэжьыгъэ чIыпIэр ыкIэчэщтэ ыкIи кIэдыгъэкIыныр ыгъэпсынкIэщтэ. Ар чэрчэс бзэхэм ехьыщы.

Параллельнэу лъэпкъы зыщыщыр зэгъэшIэгъэнымрэ дэхагъэхэмрэ амал нахьыбэ къахьы. Диаспорэм зэдештэгъэ тамгъэхэр щягъэтых, ау ящыщылъ кIэрыкIэу зэраIыгъ чэрчэсхэм ямызакъорэ ащ фэдэ зэхэпхъэхэр ащэ.

Чэрчэс лъэпкъыр лъэпкъ хэкIыкIыгъу бэджалэу щытхэм ащыщ хъугъэ. Бзэр, хабзэхэр ыкIи къэтэжъыжьыныгъэр заор, къэралыгъом къыдэгъэкIыжьыныгъэр ыкIи диаспорэм щыIэ гъашIэр къащэчыгъ. Ахэр гъунащэхэмрэ политик режимхэмрэ къащэмычыжьэу яIэх. Унагъом, хабзэхэм, тхыдэм, зэблахь имыIэу емыIожьэу пIэкIэкIы.

УпчIэу къызэтеуцожьыр тынчэ ыкIи щынагъу. Мы лъэпкъым фызэшIокIыщта 21-рэ лIэшIэгъум ежь езгъэтыхьэным пае? Е адрэ лъэпкъымэ ябзэхэмрэ якультурэхэмрэ ахэфыжьыщта?